Samolot Tupolev Tu-104 był jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli wczesnego okresu odrzutowego lotnictwa pasażerskiego ZSRR. Jako jeden z pierwszych seryjnie eksploatowanych odrzutowców cywilnych stał się narzędziem modernizacji połączeń międzymiastowych i międzynarodowych, a także istotnym osiągnięciem biura konstrukcyjnego Tupolewa. Poniższy tekst przedstawia historię, główne cechy konstrukcyjne, eksploatację, warianty oraz dziedzictwo tego samolotu.

Powstanie i rozwój projektu

Początki Tu-104 sięgają pierwszej połowy lat 50. XX wieku, kiedy to biuro konstrukcyjne pod przewodnictwem Tupolewa poszukiwało rozwiązań pozwalających przełożyć osiągnięcia militarnych konstrukcji na potrzeby lotnictwa cywilnego. Projekt bazował w dużym stopniu na bombowcu dalekiego zasięgu Tu-16, co pozwoliło skrócić termin opracowania i wprowadzenia maszyny do produkcji. Pierwsze próby prototypowe i testy odbywały się w 1954–1955 roku; pierwszy lot prototypu miał miejsce w 1955 roku, a w 1956 roku maszyna weszła do eksploatacji liniowej.

Głównymi założeniami konstrukcyjnymi były uzyskanie odpowiedniej prędkości przelotowej oraz poprawa komfortu pasażerów w porównaniu z ówczesnymi samolotami tłokowymi. Zastosowanie napędu odrzutowego umożliwiało znaczące skrócenie czasu lotu na długich trasach, co było szczególnie istotne na obszarze rozległego terytorium ZSRR, gdzie połączenia transsyberyjskie zyskały duże znaczenie.

Konstrukcja i charakterystyka techniczna

Tu-104 był średniej wielkości odrzutowcem o kadłubie dwuprzęsłowym i głównych cechach przejętych z konstrukcji wojskowych. Wewnątrz kadłuba zaprojektowano układ siedzeń typowy dla epoki, przystosowany do różnych konfiguracji: zarówno gęstszych układów ekonomicznych, jak i rzadszych układów komfortowych dla lotów dalekiego zasięgu.

Układ napędowy i osiągi

• Silniki: Tu-104 napędzany był dwoma silnikami turboodrzutowymi zabudowanymi częściowo w skrzydłach/krotkach skrzydłowych — rozwiązanie będące kompromisem pomiędzy osiągami i wymogami konstrukcyjnymi odziedziczonymi po bombowcu.
• Prędkość i zasięg: dzięki zastosowaniu napędu odrzutowego samolot osiągał znacznie wyższe prędkości niż maszyny tłokowe tamtego okresu i dysponował zasięgiem pozwalającym na obsługę połączeń krajowych i niektórych lotów międzynarodowych bez międzylądowań.
• Pojemność: w zależności od wersji i konfiguracji kabiny, Tu-104 przewoził zwykle od około 50 do ponad 100 pasażerów; typowe układy wnętrza oscylowały w przedziale około 50–80 miejsc.

Konstrukcja kadłuba i skrzydeł

Kadłub Tu-104 miał charakterystyczne proporcje, z szerokim przedziałem pasażerskim i relatywnie krótkim statecznikiem. Skrzydła zaprojektowano z myślą o stabilności i nośności na dużych prędkościach przelotowych; wiele rozwiązań konstrukcyjnych pochodziło bezpośrednio z doświadczeń zdobytych przy projektowaniu samolotów wojskowych. Wersje późniejsze wprowadzały modyfikacje mające poprawić aerodynamikę i niezawodność.

Eksploatacja i rola w komunikacji lotniczej

Głównym operatorem Tu-104 była linia Aerofłot, która wykorzystała ten typ do rozwoju siatki połączeń krajowych oraz wybranych tras międzynarodowych. Samolot umożliwił skrócenie czasu podróży między największymi ośrodkami ZSRR i poprawił konkurencyjność przewoźnika na arenie międzynarodowej.

W codziennej eksploatacji Tu-104 był ceniony za stosunkowo wysoką prędkość przelotową i możliwości operacyjne, jednak z czasem pojawiały się problemy związane z utrzymaniem floty, eksploatacyjnymi ograniczeniami oraz bezpieczeństwem. Duże obciążenia eksploatacyjne, zmieniające się wymagania regulacyjne i szybki postęp technologiczny spowodowały, że w kolejnych dekadach nowsze konstrukcje odrzutowe znacząco przewyższyły Tu-104 pod względem ekonomiki i komfortu.

Warianty i zastosowania specjalne

• Wersje pasażerskie standardowe i powiększone, różniące się konfiguracją foteli oraz wyposażeniem.
• Wersje wojskowe i transportowe — adaptacje konstrukcji dla potrzeb sił zbrojnych i służb państwowych.
• Wersje VIP i prototypowe egzemplarze testowe wykorzystywane do badań aerodynamiki i systemów pokładowych.

Bezpieczeństwo, wypadki i zakończenie eksploatacji

Tu-104, podobnie jak wiele wczesnych konstrukcji odrzutowych, miał w swojej historii szereg trudnych zdarzeń operacyjnych. Część z nich wynikała z ograniczeń technologicznych tamtej epoki, inne były rezultatem błędów eksploatacyjnych, warunków pogodowych lub problemów konstrukcyjnych. W rezultacie stopniowo rosnące wymagania dotyczące bezpieczeństwa oraz pojawienie się bardziej zaawansowanych samolotów spowodowały decyzję o wycofaniu Tu-104 z przewozów pasażerskich.

Proces wycofywania trwał stopniowo przez kolejne lata; w większości linii lotniczych zakończył się pod koniec lat 70. XX wieku. W tym czasie wiele maszyn przeznaczono do zadań pomocniczych, szkoleniowych lub skasowano. Mimo to samolot pozostał ważnym elementem historii lotnictwa radzieckiego i światowego.

Dziedzictwo i miejsca zachowania

Tu-104 zapisał się w historii jako jedno z pionierskich osiągnięć odrzutowego przewozu pasażerskiego w ZSRR. Jego wprowadzenie na linie spowodowało zmianę podejścia do planowania tras i harmonogramów, a także wymusiło rozwój obsługi naziemnej, szkolenia załóg lotniczych i infrastruktury lotniskowej przystosowanej do odrzutowców.

Kilka egzemplarzy Tu-104 zostało zachowanych w muzeach lotnictwa i placówkach pamięci technicznej. Między innymi w kolekcjach muzealnych można oglądać tę konstrukcję, co pozwala zwiedzającym zapoznać się z realiami wczesnego okresu odrzutowego transportu lotniczego. Zachowane egzemplarze pełnią funkcję edukacyjną i upamiętniają istotny etap rozwoju przemysłu lotniczego ZSRR.

Wpływ na przyszłe projekty

Doświadczenia z eksploatacji Tu-104 miały bezpośredni wpływ na rozwój późniejszych konstrukcji biura Tupolewa i innych producentów. Poznane w praktyce ograniczenia konstrukcyjne, wymagania dotyczące niezawodności i komfortu pasażerów były wykorzystywane przy projektowaniu kolejnych modeli odrzutowców cywilnych. W tym sensie Tu-104 stał się ogniwem pośrednim między tradycyjnymi samolotami tłokowymi a bardziej zaawansowanymi maszynami drugiej i trzeciej generacji.

Podstawowe informacje i ciekawostki

• Projektant: biuro konstrukcyjne Tupolewa, zespół pracujący nad przystosowaniem rozwiązań wojskowych do zastosowań cywilnych.
• Pierwszy lot: prototypy testowano w połowie lat 50. XX wieku, a wejście do służby nastąpiło w 1956 roku.
• Operator główny: Aerofłot — główny przewoźnik korzystający z Tu-104 w lotach krajowych i międzynarodowych.
• Liczba wyprodukowanych egzemplarzy: w przybliżeniu około kilkuset maszyn, z których znaczna część została wykorzystana w eksploatacji cywilnej i wojskowej.
• Funkcja: samolot pasażerski średniego zasięgu, wykorzystywany również w wersjach transportowych, szkoleniowych oraz VIP.

Podsumowując, Tupolev Tu-104 był konstrukcją kluczową dla historii radzieckiego lotnictwa pasażerskiego — jednym z pierwszych masowo eksploatowanych odrzutowców, który przyczynił się do modernizacji przewozów lotniczych i otwarcia nowego rozdziału w komunikacji powietrznej. Jego dziedzictwo widoczne jest zarówno w muzealnych eksponatach, jak i w wpływie, jaki wywarł na kolejne generacje samolotów projektowanych w ZSRR i poza nim.